Prof. Karolina Kremens zdobyła historyczny grant ERC. Wrocławska badaczka projektuje przyszłość wymiaru sprawiedliwości

Działalność naukowa oraz zaangażowanie w reformowanie instytucji państwa sprawiają, że prof. Kremens należy dziś do grona najbardziej rozpoznawalnych polskich badaczy prawa karnego procesowego. Potwierdzeniem tej pozycji jest zdobycie prestiżowego grantu ERC Advanced, jednego z najważniejszych i najbardziej konkurencyjnych programów finansowania badań naukowych na świecie.

Historyczny sukces dla Uniwersytetu Wrocławskiego i polskiej nauki prawnej

Prof. Karolina Kremens została pierwszą przedstawicielką Uniwersytetu Wrocławskiego, która zdobyła grant ERC Advanced. To także pierwszy taki grant przyznany instytucji naukowej we Wrocławiu oraz pierwszy w historii grant ERC uzyskany przez polską uczelnię w obszarze nauk prawnych. Projekt otrzymał finansowanie w wysokości 2,5 mln euro na pięć lat.

Granty ERC Advanced przyznawane są przez Europejską Radę ds. Badań Naukowych (European Research Council) wybitnym naukowcom posiadającym znaczący dorobek badawczy i realizującym przełomowe projekty o potencjale zmiany sposobu myślenia w danej dziedzinie nauki. Są uznawane za jedne z najbardziej prestiżowych grantów badawczych na świecie.

Proces karny na nowo

Przyznane finansowanie pozwoli na realizację projektu „crimPROfem: Reimagining Criminal Procedure in the Digital Era through a Feminist Lens”.

Już sam tytuł wskazuje, że nie jest to typowe badanie prawnicze. Projekt stawia fundamentalne pytanie: jak wyglądałby proces karny, gdyby został zaprojektowany od podstaw w realiach XXI wieku, z uwzględnieniem współczesnych technologii oraz doświadczeń osób i grup, których głos był dotychczas słabiej słyszalny w systemie prawa?

Punktem wyjścia jest obserwacja, że wiele instytucji prawnych powstawało historycznie w oparciu o doświadczenia dominujących grup społecznych, przede wszystkim mężczyzn. Projekt ma zbadać, czy możliwe jest stworzenie bardziej sprawiedliwego modelu procesu karnego, który lepiej odpowiada na potrzeby zróżnicowanego społeczeństwa.

Na czym polega feministyczny proceduralizm?

Jednym z najważniejszych rezultatów projektu ma być opracowanie koncepcji tzw. feministycznego proceduralizmu.

Nie chodzi przy tym o tworzenie odrębnego prawa dla kobiet. Koncepcja opiera się na feministycznej teorii prawa w ujęciu intersekcjonalnym, czyli takim, które uwzględnia różnorodne doświadczenia społeczne i analizuje, w jaki sposób system prawny wpływa na osoby znajdujące się w różnych sytuacjach życiowych.

Feministyczny proceduralizm zakłada przede wszystkim:

• uwzględnianie perspektyw grup dotychczas marginalizowanych,
• krytyczną analizę historycznych założeń, na których budowano procedury prawne,
• dostosowanie procesu karnego do wyzwań epoki cyfrowej,
• tworzenie rozwiązań zwiększających dostępność i sprawiedliwość systemu.

Celem jest opracowanie modelu postępowania karnego, który nie tylko wykorzystuje możliwości nowych technologii, ale także minimalizuje ryzyko pogłębiania istniejących nierówności społecznych.

Cyfrowa transformacja wymiaru sprawiedliwości

Badania prowadzone przez prof. Kremens dotyczą jednego z najważniejszych wyzwań współczesnego prawa, czyli cyfryzacji wymiaru sprawiedliwości.

Dziś coraz większe znaczenie mają:

• dowody elektroniczne,
• rozprawy prowadzone zdalnie,
• automatyzacja procesów decyzyjnych,
• wykorzystanie sztucznej inteligencji,
• cyfrowe systemy wspierające pracę policji, prokuratury i sądów.

Technologie te mogą usprawniać działanie instytucji państwa i zwiększać dostęp obywateli do wymiaru sprawiedliwości. Jednocześnie rodzą nowe zagrożenia. Algorytmy mogą powielać istniejące uprzedzenia, a osoby wykluczone cyfrowo mogą mieć utrudniony dostęp do swoich praw.

Właśnie dlatego badania prof. Kremens koncentrują się nie tylko na możliwościach technologii, ale również na sposobach ograniczania związanych z nimi ryzyk. Ich celem jest takie kształtowanie transformacji cyfrowej, aby prowadziła do budowy systemu bardziej sprawiedliwego, przejrzystego i dostępnego dla wszystkich obywateli.

Centrum Digital Justice – laboratorium przyszłości prawa

Kluczową rolę w tych działaniach odgrywa kierowane przez prof. Kremens Centrum Digital Justice (Digital Justice Center).

To interdyscyplinarny ośrodek badawczy działający przy Uniwersytecie Wrocławskim, utworzony w ramach programu „Inicjatywa Doskonałości – Uczelnia Badawcza”. Centrum powstało po to, aby badać wpływ nowych technologii na funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości.

Naukowcy analizują między innymi:

• wykorzystanie dowodów cyfrowych,
• przeszukiwanie urządzeń elektronicznych,
• technologie nadzoru i inwigilacji,
• kamery nasobne używane przez policję,
• predictive policing, czyli systemy przewidujące ryzyko popełnienia przestępstwa,
• wykorzystanie sztucznej inteligencji przy podejmowaniu decyzji prawnych,
• prowadzenie rozpraw i przesłuchań na odległość.

Centrum prowadzi także działalność popularyzatorską, organizuje międzynarodowe konferencje, realizuje granty badawcze oraz współpracuje z naukowcami z całego świata. Dzięki temu Uniwersytet Wrocławski stał się jednym z najważniejszych polskich ośrodków badań nad relacjami między prawem a nowymi technologiami.

Ekspertka od prokuratury i procesu karnego

Dorobek prof. Kremens nie ogranicza się do badań nad cyfryzacją. Od lat zajmuje się także organizacją prokuratury, rolą prokuratora w postępowaniu przygotowawczym oraz funkcjonowaniem organów ścigania.

Posiada doświadczenie praktyczne zdobyte jako asesor prokuratury we Wrocławiu. Jest również autorką licznych publikacji naukowych dotyczących prokuratury i procesu karnego, a także uczestniczką wielu międzynarodowych projektów badawczych realizowanych m.in. w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie.

Jej badania dotyczą nie tylko teorii prawa, ale także realnego funkcjonowania instytucji odpowiedzialnych za ściganie przestępstw i ochronę praw obywateli.

Ważna rola w Ministerstwie Sprawiedliwości

Znaczenie dorobku naukowego prof. Kremens dostrzegło również Ministerstwo Sprawiedliwości.

Badaczka została powołana na stanowisko wiceprzewodniczącej Komisji Kodyfikacyjnej Sądownictwa i Prokuratury. Komisja przygotowuje projekty aktów prawnych dotyczących organizacji sądów i prokuratury oraz wspiera ministra sprawiedliwości w procesie legislacyjnym.

W praktyce oznacza to udział w opracowywaniu rozwiązań, które mogą kształtować przyszły model funkcjonowania polskiego wymiaru sprawiedliwości. Wśród pierwszych tematów prac znalazły się m.in. propozycje rozdzielenia funkcji Prokuratora Generalnego i Ministra Sprawiedliwości oraz przygotowanie głębszych reform ustrojowych sądownictwa i prokuratury.

Wcześniej prof. Kremens współtworzyła również raporty analizujące obciążenie pracą prokuratorów oraz projekty zmian regulujących funkcjonowanie jednostek prokuratury. Jej doświadczenie naukowe i praktyczne sprawia, że należy do grona ekspertów aktywnie uczestniczących w modernizacji polskiego systemu prawnego.

Nauka, która wpływa na rzeczywistość

Działalność prof. Karoliny Kremens pokazuje, że współczesna nauka o prawie nie ogranicza się do analizowania obowiązujących przepisów. Coraz częściej odpowiada na pytania dotyczące przyszłości, czyli tego, jak rozwój technologii zmieni pracę policji, prokuratorów i sądów oraz jak sprawić, by cyfrowa rewolucja służyła obywatelom, a nie pogłębiała istniejące nierówności.

Zdobycie historycznego grantu ERC Advanced, rozwój Centrum Digital Justice oraz udział w pracach nad reformami wymiaru sprawiedliwości sprawiają, że prof. Karolina Kremens należy dziś do grona naukowców, którzy nie tylko opisują zmiany zachodzące w prawie, ale także aktywnie wpływają na jego przyszły kształt.