Czy po roku kaucji jest czyściej? Dane mówią: tak, ale nie dla szkła

Liczby, które robią wrażenie

Według raportu „Rok kaucji w Polsce”, opracowanego przez Stowarzyszenie Ekologiczne EKO-UNIA, do końca lipca 2026 roku zwrócono ponad 3,2 mld opakowań. Tempo było zawrotne: 28 mln do końca stycznia, 520 mln do końca marca, ponad miliard w kwietniu, a w samym lipcu przybyło ok. 900 mln zwrotów. Raport nie rozbija tej liczby na materiały, więc nie wiadomo, ile z tego to plastik, a ile puszki i szkło wielokrotnego użytku. System obejmuje jednorazowe butelki z tworzyw do 3 litrów, puszki do litra i szklane butelki zwrotne.

Imponująco wygląda też infrastruktura. Do końca lipca działało ponad 60 tys. punktów zwrotu, z czego 17,5 tys. lokalizacji miało automaty. Jeszcze w czerwcu było ich ok. 14 tys., czyli w miesiąc przybyło około jednej czwartej. Automaty obsługiwały 88% wszystkich zwrotów. Autorzy zaznaczają jednak, że sama liczba punktów nie mówi o wygodzie, bo mały punkt ręczny i wydajny automat przy hipermarkecie to dwa różne światy. Brakuje danych o godzinach działania, awaryjności i przepustowości.

Polacy chętnie z systemu korzystają: według badania zleconego przez EKO-UNIĘ 74% ankietowanych już oddawało opakowania, a kolejne 15% zamierza. Połowa zbiera je i oddaje hurtowo. Efekt widać w terenie. Podczas sprzątania Międzyodrza wśród 240 kg szkła znaleziono zaledwie dwie butelki objęte kaucją.

Jak wypadamy na tle Europy

Tu pojawia się trudność, bo prawdziwego poziomu zbiórki w Polsce nie da się jeszcze wiarygodnie podać. Resort przestał publikować aktualną liczbę opakowań wprowadzonych na rynek (ostatnio podał 4,3 mld do końca maja), a między sklepem a zwrotem mijają tygodnie lub miesiące. Raport przypomina, że młode systemy zawsze startują z opóźnieniem:

• Irlandia (start w lutym 2024) miała 55% zwrotów w czerwcu i 68% w grudniu, średnio 66% w pierwszych miesiącach po okresie przejściowym.
• Norwegia, system dojrzały: 92,4% dla butelek PET i 93,1% dla puszek.
• Dania: 2,2 mld zwrotów rocznie i ok. 92% poziomu zwrotu.

Zagraniczne systemy publikują też koszty. Obsługa jednego zwrotu wynosi w Danii ok. 17 groszy brutto (ok. 10 netto, po sprzedaży surowców), w Norwegii ok. 18 groszy, a w pierwszym roku irlandzkiego systemu ok. 30 groszy. Polskie dane o kosztach nie są publiczne, a operatorzy nie odpowiedzieli na pytania autorów raportu.

Problem ze szkłem

To właśnie szkło jest w raporcie głównym tematem. Polska obejmuje kaucją szkło wielokrotnego użytku, ale nie butelki jednorazowe, na przykład po alkoholu. Autorzy oceniają to krytycznie z trzech powodów.

Po pierwsze, zaśmiecanie. Dane administracyjne wskazują na setki milionów małych butelek po alkoholu rocznie (ok. 523 mln banderol na spirytus w opakowaniach do 0,2 l). W akcji Czysta Odra masa znalezionego szkła wzrosła z 88 do 114 kg, czyli o prawie 30%. Aż 64% Polaków uważa, że brak kaucji na szkło sprzyja zaśmiecaniu.

Po drugie, pieniądze gmin. Kaucja zabrała z żółtych pojemników najcenniejsze surowce. W instalacji Orli Staw PET i aluminium stanowiły 3,75% masy sprzedanych surowców, ale aż 43,6% ich wartości. Eko Dolina odnotowała w pierwszym kwartale 2026 roku spadek wysortowanego PET o 31,4%. Samorządom zostaje ciężkie szkło o niskiej wartości, a koszty jego obsługi rosną.

Po trzecie, zagranica pokazuje, że się da. Dania obejmuje kaucją także jednorazowe szkło i osiąga 91% zwrotu. Podobnie jest w Estonii (91%), Finlandii (90%), na Litwie (86%) i Łotwie (81%). Łotewskie badania tych samych 17 plaż pokazały po wprowadzeniu kaucji spadek liczby znalezionych butelek plastikowych o 61%, puszek o 52% i szklanych o 28%.

Autorzy nie przedstawiają jednak rozszerzenia jako rozstrzygniętej sprawy. Przyznają, że szkło jest ciężkie, a jego logistyka droga, i że Dania dowodzi wykonalności, a nie opłacalności w polskich warunkach. Proponują, by ustawodawca porównał dwa równie ambitne warianty: włączenie szkła do kaucji albo pozostawienie go poza nią pod warunkiem rozszerzonej odpowiedzialności producenta, która pokryje pełny koszt zbiórki i sprzątania. Podkreślają też, że najpierw potrzebna jest przejrzystość: publiczny standard raportowania zwrotów, kosztów i niezwróconych kaucji.

Wniosek

Kaucja w Polsce działa, a 3,2 mld zwróconych opakowań i tysiące automatów to potwierdzają. Pierwszy rok pokazał jednak, że system jest sukcesem połowicznym, dopóki obejmuje tylko część opakowań i nie ujawnia swoich liczb. Dane z Norwegii, Danii czy Łotwy sugerują, że to wykonalne. Zostaje pytanie, czy szklana butelka po piwie też doczeka się swojej złotówki.

Źródło: raport EKO-UNIA „Rok kaucji w Polsce. Pierwszy bilans systemu i koszty pozostawionych wyjątków”, Wrocław 2026.