Dialog i szacunek – współpraca międzywyznaniowa wzmacnia wspólnotę Wrocławia

Funkcjonująca we Wrocławiu od ponad 20 lat Dzielnica Czterech Wyznań to wyjątkowy przykład wzajemnego poszanowania i dialogu pomiędzy przedstawicielami czterech różnych religii. Fundacja, powstała z inicjatywy przedstawicieli Kościołów katolickiego, ewangelickiego i prawosławnego oraz żydowskiej gminy wyznaniowej, ma swoje korzenie w połowie lat 90. XX wieku. Początkowo był to gest solidarności, który z czasem przerodził się w pole do wyjątkowej współpracy.

– Historia Dzielnicy Wzajemnego Szacunku Czterech Wyznań sięga roku 1995, gdy po incydentach polegających na wybijaniu szyb w siedzibie Gminy Wyznaniowej Żydowskiej oraz niszczeniu obrazów stojących przed Kościołem Prawosławnym przedstawiciele czterech religii postanowili przeciwstawić się antysemityzmowi i ksenofobii i zaczęli początkowo spotykać tylko między samymi hierarchiami, szybko współpraca rozszerzyła się o liczne spotkania wiernych się na różnych wydarzeniach, z czasem do projektów Dzielnicy dołączyli mieszkańcy całego Wrocławia. Gdy współpraca stawała się coraz bardziej intensywna, w 2005 r. powołano Fundację „Dzielnica Wzajemnego Szacunku Czterech Wyznań” – wspomina Jerzy Kichler, członek zarządów Gminy Wyznaniowej Żydowskiej we Wrocławiu oraz wspomnianej Fundacji.

Dziś Dzielnica jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek społecznych Wrocławia. Przestrzeń ta, z biegiem lat poddana widowiskowej rewitalizacji, zyskała nowy charakter. W zabytkowych kamienicach otaczających świątynie na co dzień tętni życie – działają tu liczne kawiarnie i restauracje, a okolica przyciąga spacerowiczów i turystów.

– Dzielnica stała się czytelnym symbolem wielowyznaniowości Wrocławia, atrakcją turystyczną i przestrzenią spotkań kulturalnych – dzięki temu mieszkańcy i goście mają większą świadomość pluralizmu religijnego, a świątynie otwierają się na wydarzenia społeczne, koncerty i inicjatywy edukacyjne – zauważa Wojciech Iwanowski, redaktor czasopisma Nowe Życie wydawanego przez katolicką Archidiecezję Wrocławską, który podkreśla, że wciąż działalności wyjątkowością tej inicjatywy jest fakt, że opiera się ona nie tylko na współpracy pomiędzy różnymi wyznaniami chrześcijańskimi, ale również z gminą żydowską.

Ks. Piotr Uciński, wikariusz luterańskiej parafii Opatrzności Bożej we Wrocławiu, dodaje, że wrocławska inicjatywa, łącząca cztery różne religie, jest czymś niezwykle unikalnym nawet w skali międzynarodowej.

– Dzielnica stanowi dziś ewenement na skalę europejską – to jedyne miejsce, w którym współpraca między Kościołami i Gminą Żydowską przybrała tak trwały i konkretny kształt – zauważa duchowny. – Udział ewangelików w Dzielnicy Wzajemnego Szacunku postrzegamy jako wyraz troski o wspólne dobro i o duchowy wymiar życia naszego miasta. Zarówno władze Diecezji Wrocławskiej, jak i Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce dostrzegają w tej inicjatywie nie tylko trwały potencjał, lecz także ważne przesłanie na dziś – przypomnienie, jak istotne jest budowanie wzajemnego szacunku i szukanie tego, co łączy, zwłaszcza w czasach napięć i podziałów – dodaje ks. Uciński.

Współpraca między Kościołami chrześcijańskimi a gminą żydowską – ze względu na wewnętrzne zasady judaizmu – koncentruje się przede wszystkim na wspólnej prezentacji tradycji i kultury. Z kolei pomiędzy trzema Kościołami chrześcijańskimi możliwa jest bliższa współpraca, obejmująca wspólne modlitwy czy nabożeństwa o charakterze ekumenicznym. Wrocławskie Kościoły biorą udział m.in. w corocznym Tygodniu Modlitw o Jedność Chrześcijan, we wspólnych modlitwach podczas spotkań Taizé, a także w inicjatywach Polskiej Rady Ekumenicznej. Uczestnicy tych wydarzeń podkreślają, że zbliżenie chrześcijan różnych denominacji przynosi pozytywne skutki również w sferze społecznej.

– Przede wszystkim jest to chrześcijańskie świadectwo, które owocuje wspólną pamięcią i pojednaniem między wyznaniami chrześcijańskimi, kulturą i wszystkim, co się z tym wiąże, jak poznawanie różnych tradycji ekumenicznych. Dobra współpraca między wyznawcami różnych religii procentuje też spójnością społeczną oraz tolerancją pomiędzy mieszkańcami Wrocławia. Ułatwia też integrację nowo osiedlonych mieszkańców. W kontekście korzyści warto zwrócić uwagę na fakt, że Kościoły współpracujące lepiej odpowiadają na potrzeby (pomoc charytatywna, kryzysy, wsparcie integracyjne dla imigrantów/uchodźców) – zauważa Wojciech Iwanowski.

– Największą wartością ekumenizmu i dialogu międzyreligijnego jest budowanie wzajemnego szacunku i zaufania. To one tworzą fundament relacji między wspólnotami w naszym mieście. Wspólne rozmowy, inicjatywy i coraz lepsze poznawanie się nawzajem uczą nas autentycznej tolerancji – rozumianej nie jako obojętność, lecz jako gotowość do zrozumienia drugiego człowieka. Dla Wrocławia, miasta o tak różnorodnych korzeniach, ma to szczególne znaczenie. Dialog między religiami i wyznaniami przypomina nam, że różnorodność nie musi dzielić – może wzbogacać, inspirować i pomagać budować wspólnotę, w której każdy ma swoje miejsce – dodaje ks. Piotr Uciński, który zwraca również uwagę na potrzebę szerszej współpracy między wspólnotami religijnymi. – Dialog ekumeniczny we Wrocławiu wykracza dziś poza tradycyjnie rozumianą Dzielnicę Wzajemnego Szacunku, obejmującą wspólnoty ewangelicką, katolicką, prawosławną i żydowską. Coraz częściej angażują się w niego również inne Kościoły i wspólnoty religijne, w tym m.in. Kościół ewangelicko-metodystyczny, Kościół greckokatolicki czy Kościół polskokatolicki – mówi duchowny.

Poza Dzielnicą współpracuje również Gmina Wyznaniowa Żydowska. – Nas, Żydów, wiąże szczególna, żywa więź z Państwem Izrael, dlatego dla członków naszej gminy ważna jest współpraca z Kościołem Zielonoświątkowym DOM we Wrocławiu. Wspólnota ta organizuje zgromadzenia na rzecz popierania Państwa Izrael w ich walce z Hamasem i innymi wrogami Izraela, prezentuje kulturę i osiągnięcia Państwa Izrael – zaznacza Jerzy Kichler.

Przedstawiciele różnych Kościołów podkreślają, że choć współpraca przynosi dziś wymierne efekty, jej początki nie były łatwe.

– W skrócie: rodziło się to od nieufności i odrębności – przez stopniowe formalizowanie kanałów współpracy – do dzisiejszej praktycznej współpracy – wspomina Wojciech Iwanowski z Nowego Życia. – Po II wojnie światowej struktura wyznań we Wrocławiu (i całym regionie) uległa dużym przemianom; od lat 70. do 90. rosła instytucjonalna gotowość do dialogu (powstanie komisji i komórek ekumenicznych, współpraca z Kościołem katolickim na szczeblu krajowym), a w latach 90. i później pojawiły się lokalne inicjatywy promujące wspólne działania (m.in. nazwanie i ożywienie „Dzielnicy Czterech Wyznań”). Ogólny trend w Polsce i we Wrocławiu to przesunięcie od dialogu teoretycznego do praktycznych form współpracy (wspólne nabożeństwa, projekty społeczne, pamięć historyczna – jak kwestia Roku Pojednania, który przypomina o wymianie listów między katolickimi episkopatami Polski i Niemiec oraz Memorandum Wschodnim Ewangelickiego Kościoła Niemiec) – analizuje redaktor.

Ks. Uciński przypomina, że wspólne inicjatywy różnych Kościołów i religii w Polsce mogły rozwinąć się dopiero po przemianach ustrojowych.

– W czasach PRL kontakty międzywyznaniowe, a zwłaszcza te o charakterze międzynarodowym, pozostawały w dużym stopniu zależne od aktualnej sytuacji politycznej i nastawienia władz państwowych. Okresowe ocieplenie relacji z Niemcami Zachodnimi sprzyjało nawiązywaniu kontaktów zagranicznych pomiędzy parafiami. W 1972 roku parafia ewangelicka Opatrzności Bożej we Wrocławiu rozpoczęła współpracę z parafią ewangelicką w Dortmundzie – relację, która przetrwała kolejne dekady. Po 1980 roku, m.in. dzięki działalności Klubu Inteligencji Katolickiej, możliwe stało się stopniowe pogłębianie więzi między Kościołami i religiami. Przełomem był rok 1989 – wraz ze zmianami ustrojowymi rozpoczął się nowy etap ekumenizmu, również we Wrocławiu. Współpraca między Kościołami i wspólnotami religijnymi mogła się wreszcie rozwijać swobodnie, bez politycznych ograniczeń. Ważną rolę w tym procesie odegrały różne organizacje i instytucje – wspomniany Klub Inteligencji Katolickiej, Fundacja św. Jadwigi, Fundacja Krzyżowa dla Porozumienia Europejskiego, a także władze miasta. Dzięki temu szerokiemu wsparciu dialog ekumeniczny we Wrocławiu zyskał trwałe fundamenty i wciąż się rozwija – dodaje.

Mimo wielu pozytywnych aspektów ekumenizmu i współpracy międzywyznaniowej, przedstawiciele Gminy Wyznaniowej Żydowskiej zwracają uwagę, że wciąż dochodzi do aktów agresji wymierzonych w ich społeczność.

– Z żalem należy stwierdzić, że Synagoga jest coraz częściej obiektem ataków antysemickich i ksenofobicznych, wybijane są szyby w budynku administracyjnym, na samej synagodze malowane są napisy antysyjonistyczne i antysemickie. Dochodzi nie tylko do ataków fizycznych, spotykamy się z licznymi hejtami, obecnie są one nasilone w kontekście wojny w Gazie – skarży się Jerzy Kichler z Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Dodaje, że w związku z tego typu incydentami GWŻ musi korzystać z całodobowej ochrony.

Mimo to przedstawiciela społeczności żydowskiej cieszy wsparcie, jakie płynie ze strony innych wspólnot.

– Gmina Wyznaniowa Żydowska z zadowoleniem przyjęła potępienie ohydnych słów posła Brauna szkalujących Izraelczyków walczących na wojnie w Gazie przez wrocławskiego arcybiskupa Józefa Kupnego – zwierzchnika archidiecezji wrocławskiej – oraz zwierzchnika diecezji krakowskiej kardynała Ryszarda Rysia. Na szczęście, jak dotąd, antysemickie incydenty i wypowiedzi nie wpływają istotnie na specyficzną, przyjazną mieszkańcom i turystom atmosferę Dzielnicy – podsumowuje członek zarządu wrocławskiej Gminy. Jak dodaje, wiele koncertów i wydarzeń kulturalnych organizowanych w Synagodze pod Białym Bocianem przyciąga licznych mieszkańców i turystów spoza samej Gminy, którzy z sympatią odnoszą się do tej tradycji religijnej.