Złote algi w Odrze. NIK opublikował wyniki kontroli po katastrofie ekologicznej

– Nasza kontrola wykazała, że państwo polskie niestety nie było przygotowane i nie zareagowało właściwie na wielowymiarowe zagrożenie wynikające z masowego śnięcia ryb o nieznanej pierwotnie przyczynie – ogłosił podczas wtorkowej konferencji prasowej Marian Banaś, prezes NIK.

W odpowiedzi na wydarzenia z lata 2022 roku Najwyższa Izba Kontroli przygotowała liczący 265 stron raport „DZIAŁANIA PODMIOTÓW PUBLICZNYCH W ZWIĄZKU Z KRYZYSEM EKOLOGICZNYM NA RZECE ODRZE”. Dokument został zaprezentowany podczas konferencji prasowej, która odbyła się we wtorek.

Organy państwa działały „ospale”

NIK uznała, że odpowiedzialne za te kwestie organy państwa polskiego działały zbyt „ospale” i nie zbyt późno przekazały ludności informację o potencjalnym zagrożeniu płynącym z zatrucia wody rzece.

– Pierwsze alarmujące informacje o masowym śnięciu ryb w połowie lipca 2022 r. (dokładnie 14 lipca) dotyczyły Kanału Gliwickiego. Kolejne dotyczyły już Odry na wysokości Oławy (z 27 lipca 2022 r). Mimo, że informacje takie trafiały do wojewodów opolskiego (14 lipca) i dolnośląskiego (pierwsze 14 lipca, kolejne od 16 do 19, a także 30 lipca), a także Ministra Infrastruktury (1 sierpnia) oraz Ministra Klimatu i Środowiska (4 sierpnia), nie nadano im właściwej rangi. Ponadto wbrew obowiązkom wynikającym z przepisów o zarządzaniu kryzysowym, nie zostały niezwłocznie przekazane do Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (czyli krajowego centrum zarządzania kryzysowego). Dopiero telefon od osoby fizycznej do Rządowego Centrum Bezpieczeństwa (RCB) oraz doniesienia mediów uruchomiły 10 sierpnia 2022 r. pierwsze działania tej jednostki w związku z kryzysem na Odrze. Rozpoczęto wymianę niezbędnych informacji z innymi podmiotami funkcjonującymi w ramach systemu zarządzania kryzysowego oraz koordynację reakcji na powstałe zagrożenie – czytamy w komunikacie NIK.

Kontrolerzy zauważają też, że w Krajowym Planie Zarządzania Kryzysowego, który określa zasady działania w przypadku różnych niebezpiecznych sytuacji, nie przewidziano procedur związanych z zagrożeniami związanymi z zatruciem wód powierzchniowych.

Raport zarzuca też Ministrowi Infrastruktury niezapewnienie bieżącego monitoringu i analizy skuteczności działań realizowanych przez nadzorowane przez wspomniany resort Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie. Z kolei Ministrowi Klimatu i Środowiska oraz Głównemu Inspektorowi Ochrony Środowiska NIK zarzuca, że instytucje te w początkowym okresie kryzysu nie zapewniły powszechnego dostępu do wyników badań i pomiarów jakości wody w Odrze.

NIK o przyczynach katastrofy ekologicznej na Odrze

W raporcie wskazano, że przyczyną masowego śnięcia ryb w Odrze było pojawienie się w rzece toksyny wytwarzanej przez tzw. złote algi (Prymnesium parvum). Kontrolerzy zauważają, że są to organizmy, które występują w wodzie słonej i w Odrze pojawiły się tylko dlatego, że rzeka została zanieczyszczona.

– Naturalnym środowiskiem algi złotej jest woda słona i słonawa, na pewno nie słodka. W wyniku działalności człowieka Odra od wielu lat była, jest i będzie zanieczyszczona, w tym solami pochodzącymi z wód dołowych odprowadzanych przez zakłady górnicze – tłumaczyła Iwona Zyman, dyrektor opolskiej delegatury NIK. – Odra była i jest chora, gorączkuje przez zasolenie, a od czasu do czasu pojawia się wysypka i to właśnie stało się latem 2022 roku – mówiła obrazowo kontrolerka.

Wnioski z raportu

Po opublikowaniu raportu NIK sformował też szereg wniosków, które zostały przekazane Premierowi i Ministrowi Infrastruktury.

Prezesowi Rady Ministrów NIK zalecił:

• wykonanie przeglądu i dokonanie oceny rozwiązań dotyczących gospodarowania wodami, pod kątem zapewnienia skutecznej ochrony wód oraz ich monitorowania;

• zaangażowanie Rządowego Centrum Analiz w wypracowanie propozycji ograniczenia zasolenia wód powodowanych działalnością górniczą;

• wprowadzenie ogólnopolskiego systemu wspomagającego zarządzanie w sytuacji kryzysowej.

Od Ministerstwa Infrastruktury kontrolerzy oczekują z kolei podjęcia działań legislacyjnych zmierzających do:

• zapewnienia dokonywania przez organy wydające pozwolenie wodnoprawne/pozwolenia oceny skumulowanego wpływu zrzutu ścieków;

• ograniczenia możliwości wzrostu zasolenia wód wynikającej ze zmian przepisów;

• zapewnienia przepływu informacji dotyczących: wyników badań i pomiarów wody oraz zrzutów ścieków, a także działań podejmowanych w ramach realizacji Planu Gospodarowania Wodami;

• doprecyzowania przepisów dotyczących porozumienia w sprawie przekazywania informacji pomiędzy: Ministerstwem Infrastruktury, organami Inspekcji Ochrony Środowiska i ochrony przyrody oraz Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie.