Na całym świecie miliardy ptaków rocznie giną z powodu kolizji z przezroczystymi powierzchniami. Okna w naszych domach, wiaty przystankowe, szklane budynki to dla nich zagrożenie. W artykule wyjaśnimy, dlaczego ptaki uderzają w szklane powierzchnie, jakie są konsekwencje i w jaki sposób można temu zapobiegać.

Przeczytaj poprzedni artykuł z cyklu “Wrocławska przyroda”

Dlaczego ptaki uderzają w szyby?

Dla ptaków – tak jak i dla pozostałych gatunków kręgowców, łącznie z człowiekiem – przezroczysta powierzchnia jest po prostu niewidoczna. Komu nie zdarzyło się zagapić i wejść w szklane drzwi, niech pierwszy rzuci kamieniem!

Jednocześnie my, jako ludzie, jesteśmy w stanie na bazie własnych doświadczeń oraz zdolności analizy otoczenia nauczyć się lub domyślić obecności szyby. Świadczyć o tym mogą ramy okienne czy inne stelaże, obecność klamki, a nawet brud na szybie. Ptakom z kolei taka podpowiedź nic nie da, albowiem nie są one w stanie wydedukować obecności szklanej powierzchni.

Szklane powierzchnie pokazują zwykle bez zakłóceń to, co znajduje się bezpośrednio za nimi. W przypadku wiat przystankowych bardzo często są to siedliska atrakcyjne dla ptaków, takie jak zadrzewienia czy zakrzaczenia, gdzie ptaki mogą odpocząć lub żerować. W konsekwencji ptak, lecąc w kierunku dogodnych siedlisk, uderza w szybę.

Kolejnym problemem jest „efekt lustra”, złudzenie optyczne, polegające na odbijaniu obrazów znajdujących się naprzeciwko szklanej powierzchni. W takiej sytuacji ptak może próbować dolecieć do zadrzewień, które w rzeczywistości znajdują się naprzeciw szyby, a odbicie lustrzane umiejscowiło je w zupełnie innym miejscu, „na szybie”. I znowu – dochodzi do kolizji.

Ptaki uderzają w szyby nie tylko próbując dotrzeć do atrakcyjnych miejsc żerowania czy odpoczynku, ale także podczas ucieczki przed drapieżnikiem czy w walce z własnym odbiciem, które mogą brać za konkurenta, którego trzeba przepłoszyć.

Jaka jest skala problemu?

Biorąc pod uwagę, jak wiele obiektów (wieżowce, biurowce, ekrany akustyczne, wiaty przystankowe, szyby naszych domów itp.) stanowi zagrożenie dla ptaków, nie zdziwi chyba nikogo, że każdego roku w wyniku kolizji giną miliardy ptaków na całym świecie. Badania dowodzą, że w niektórych miejscach w zderzeniu z ekranami akustycznymi w ciągu zaledwie trzech miesięcy może ginąć do 90 osobników z 30 gatunków.

W zderzeniu ze szklanymi powierzchniami giną ptaki niemal wszystkich gatunków, niezależnie od płci czy wieku. Giną rudziki, grubodzioby, kolorowe gile czy wilgi, doskonale znane kosy czy wróble, ale także ptaki takie jak jaskółki czy myszołowy, a nawet łabędzie!

Ofiara kolizji z wiatą przystankową. Autorka: Ewa Zyśk-Gorczyńska

Konsekwencje ptasich kolizji ze szklanymi powierzchniami

Ptaki w locie poruszają się na ogół bardzo szybko, a zatem wpadają w szyby rozpędzone, uderzając głową lub klatką piersiową. Konsekwencje takich zderzeń bywają różne – w najlepszym wypadku ptak po uderzeniu w szybę będzie oszołomiony i zdezorientowany, co czyni go bezbronnym i podatnym na ataki drapieżników. W najgorszym przypadku obrażenia są tak duże, że ptaka nie udaje się uratować.

Pierwsza pomoc – ptak po zderzeniu z szybą

Jeżeli byliśmy świadkami kolizji, to w sposób bezpieczny dla siebie i ptaka należy go złapać – jeżeli boimy się łapać bezpośrednio do rąk, można próbować np. narzucić na niego kawałek materiału. Dalej postępujemy zgodnie z zasadą 3C: cicho, ciemno, ciepło. Ptaka należy umieścić w pojemniku (np. pudełku po butach) z dostępem do powietrza, wyłożonego papierowym ręcznikiem, żeby zapobiec ślizganiu się zwierzęcia po dnie.

Jeżeli ptak nie odniósł poważnych obrażeń, to po pewnym czasie (od kilkudziesięciu minut do kilku godzin) sam będzie próbował wydostać się z pojemnika, wówczas należy go wypuścić w pobliżu miejsca znalezienia (jednak najlepiej z dala od szyb). Jeżeli ptak wykazuje oznaki obrażeń (krwawienie, problemy z równowagą, opuszczone skrzydło, asymetria czaszki) należy niezwłocznie udać się z nim do weterynarza lub ośrodka rehabilitacji zwierząt dzikich – we Wrocławiu jest to np. Stowarzyszenie Ochrony Zwierząt EKOSTRAŻ.

Czy możemy coś zrobić?

Tak, jak w przypadku większości konfliktów na linii człowiek-przyroda, okazuje się, że tak – kolizjom ptaków można i należy zapobiegać. W zależności od miejsca, które stwarza zagrożenie, możemy zaradzić kolizjom na różne sposoby:

1) szyby w oknach naszych domów

W oknie zawiesić można firanki, zasłony czy np. rolety. Można nakleić na szyby różnego rodzaju naklejki; mogą być to naklejki dekoracyjne, fantazyjne wzory, które będą jednocześnie zdobić okno i pełnić funkcję estetyczną. W przypadku szyb balkonowych można np. zastosować sitodruk, który będzie stanowił także element dekoracyjny. Ważne, aby naklejki znajdowały się po zewnętrznej stronie szyby, czyli od strony „problemu”.

2) ekrany akustyczne i szklane budynki

W przypadku ekranów lub innych dużych szklanych powierzchni warto wystosować apel do zarządcy z prośbą o właściwe ich zabezpieczenie. Tutaj również możliwości jest wiele – mogą to być artystyczne wzory na szybach, nawiązujące do specyfiki firmy, artystyczne motywy roślinne, można też zastosować mleczne panele zamiast przezroczystych szyb.

3) wiaty przystankowe

Wiaty przystankowe także nie muszą posiadać jednolitych przezroczystych ścianek! Można je zabezpieczyć paskami, zdobić ciekawymi wzorami, zorganizować akcję zdobienia wiat wraz z uczniami pobliskiej szkoły, w porozumieniu z urzędem gminy.

W przypadku naklejania pasków czy kropek ważne jest, żeby rozmieszczone były zgodnie z tzw. regułą dłoni – wzory na szybie powinny znajdować się w odległości do 10 centymetrów w pionie i do 5 centymetrów w poziomie. Zachowanie tych odległości jest kluczowe dla skutecznej ochrony ptaków przed kolizjami. Instrukcję można znaleźć na stronie Fundacji Szklane Pułapki.

Jak widać, wszystkie powyższe sposoby sprowadzają się tak naprawdę do jednego: pokażmy ptakom szyby! Dodatkowym efektem takich działań jest ożywienie przestrzeni i podniesienie estetyki zwykłej „nudnej” powierzchni.

Przykład prawidłowo zabezpieczonej szklanej powierzchni. Autor: Darek Czernek

A co z sylwetkami ptaków drapieżnych?

Niestety, mamy złą wiadomość – już dawno udowodniono, że nie przynoszą one żadnego efektu – nie wpływają one na omijanie szyb przez ptaki i nie zmniejszają ich śmiertelności. Ptaki nie traktują naklejonych sylwetek jak żywego stworzenia czy zagrożenia, a więc nie próbują go unikać. W dodatku sylwetki te są zwykle rozmieszczone w dużych odległościach od siebie, więc ptaki po prostu omijając je, wlatują w (szklaną) przestrzeń między nimi.

Zgłoś kolizję!

Na sam koniec serdecznie zachęcam wszystkich do zgłaszania kolizji do rejestru Fundacji. Dowodem na kolizję jest martwy lub oszołomiony ptak, ale także ślady w postaci przyklejonych do szyb piór lub odbitych na nich sylwetek ptaków (tzw. “duchów”).

Ślad po zderzeniu ptaka z szybą (tzw. „duch”). Autor: Darek Czernek

Jeżeli stwierdzimy, że jakiś szklany obiekt zagraża ptakom, należy poinformować o tym zarządcę budynku, urząd gminy lub miasta oraz właściwą regionalną dyrekcję ochrony środowiska. Jednocześnie warto skontaktować się z lokalną organizacją zajmującą się ochroną ptaków, która może pomóc zabezpieczyć powierzchnię.

Bardzo dziękuję za konsultacje dr Ewie Zyśk-Gorczyńskiej, prezesce Fundacji Szklane Pułapki (https://szklanepulapki.pl/), która na co dzień bada kolizje ptaków z szybami i stara się im zapobiegać – edukując i zabezpieczając szklane powierzchnie.

Foto główne: Ewa Zyśk-Gorczyńska