Lanie wosku czy lanie wody? Dlaczego powinniśmy (nie)wierzyć we wróżby andrzejkowe?

Andrzejki wypadają w nocy z 29 na 30 listopada. W tym roku „święto” to jest o tyle bardziej popularne, że andrzejkowa noc wypada z soboty na niedzielę, co sprzyja spotkaniom towarzyskim do późnych godzin wieczornych.

Nieodłącznym elementem Andrzejek są wróżby takie jak: lanie wosku przez dziurkę w kluczu i odczytywanie powstałych w ten sposób kształtów czy ustawianie butów w rzędzie, by sprawdzić, która z panien pierwsza wyjdzie za mąż. Kiedyś w wywróżoną w ten sposób przyszłość święcie wierzono, a jak jest dziś?

– Współczesne andrzejki są raczej elementem kultury popularnej niż aktem rzeczywistej wiary w przepowiednie. Większość osób traktuje je jako sympatyczny rytuał, który pozwala oderwać się od codzienności i pobawić symboliką przyszłości – uważa prof. dr hab. Tomasz Grzyb, dziekan Wydziału Psychologii Uniwersytetu SWPS we Wrocławiu, który dostrzega jednak w kultywowaniu tego typu tradycji ważny aspekt społeczny. – Nawet jeśli robimy to z przymrużeniem oka, to sama formuła wróżby wciąż w pewnym sensie działa – bo daje pretekst do rozmowy o sprawach ważnych: o relacjach, marzeniach, planach, czasami obawach, jakie mamy. Andrzejkowe wróżby są więc mniej „magiczne”, a bardziej „psychologiczne”. To scenariusz, który jest pretekstem pozwalającym ludziom wyrazić to, o czym i tak myślą. W tym sensie nie tyle wierzymy w obrzędy, ile korzystamy z nich jako z bezpiecznego, tradycyjnego narzędzia do opowiadania o sobie – dodaje profesor.

Naukowiec nie ma jednak wątpliwości, że praktykowanie – i choćby nie do końca przekonanie o istnieniu otaczającej nas sfery magicznej, a nawet samo dopuszczanie możliwości jej odziaływania na naszą przyszłość – ma istotny wpływ na sferę psychiczną człowieka.

– Wiara w to, co niewytłumaczalne, pomaga ludziom porządkować doświadczenia, które wywołują lęk, niepewność albo poczucie braku kontroli. To mechanizm radzenia sobie: jeśli świat wydaje się chaotyczny, łatwiej jest przyjąć, że istnieje jakaś „ukryta logika” czy dodatkowy wymiar rzeczywistości – tłumaczy prof. dr hab. Tomasz Grzyb.

Badania psychologów potwierdzają, że ludzie do rozumienia świata potrzebują nie tylko suchych, sprawdzonych informacji, ale również narracji, które pomagają zmniejszyć stres, wzmocnić poczucie sensu i dać nam nadzieję w trudniejszych momentach.

– Zjawiska nadprzyrodzone są jednym ze sposobów tworzenia takich opowieści o świecie. W tym sensie wiara w nie pełni funkcję „objaśniania świata” – choć daje raczej złudzenia niż prawdę, to te złudzenia ułatwiają części osób życie w rzeczywistości, której mechanizmy nie zawsze łatwo sobie wytłumaczyć – precyzuje naukowiec z Uniwersytetu SWPS.

Choć w XXI wieku coraz więcej osób deklaruje, że w wielu aspektach życia wierzy wyłącznie w dowody potwierdzone naukowo, gabinety różnego rodzaju wróżek i wróżbitów wciąż mają swoich klientów. Ciągłego zainteresowania tego typu usługami specjaliści dopatrują się w coraz bardziej skomplikowanych realiach naszego codziennego życia.

– Im bardziej świat staje się skomplikowany, tym większa jest potrzeba prostych odpowiedzi. Wróżki, horoskopy czy jasnowidze dają to, czego brakuje w racjonalnej codzienności: obietnicę porządku i sensu. Ludzie szukają przewidywalności, a nauka – choć skuteczna w rozwiązywaniu wielu problemów – rzadko udziela odpowiedzi natychmiastowych i jednoznacznych – precyzuje dziekan Wydziału Psychologii. – W tej przestrzeni niepewności rozwija się wiara w „pozanaukowe” źródła wiedzy. Warto pamiętać, że to nie zawsze jest naiwność – często to próba radzenia sobie z lękiem, utratą kontroli czy kryzysem życiowym. Dla części osób kontakt z wróżką jest bardziej formą wsparcia emocjonalnego niż faktycznym przekonaniem o nadprzyrodzonych mocach – dodaje.

Choć w mediach co jakiś czas pojawiają się nagłówki o tym, że jasnowidz przewidział wynik wyborów albo pomógł detektywom namierzyć ciało poszukiwanej od lat osoby, nauka nie zna żadnych dowodów na działanie sił nadprzyrodzonych, które realnie mogą podpowiadać komukolwiek takie rzeczy.

– Badania naukowe prowadzone przez dziesięciolecia są w tej sprawie jednoznaczne: nie istnieją żadne dowody, które potwierdzałyby zdolność jasnowidzów do trafnego przewidywania przyszłości czy lokalizowania osób zaginionych. Gdy takie przypadki są opisywane, zazwyczaj okazują się wynikiem przypadku, retrospektywnej interpretacji albo zjawisk psychologicznych, takich jak efekt Barnuma czy cold reading – mówi nam prof. dr hab. Tomasz Grzyb.

Wspomniany cold reading (na polski można przetłumaczyć jako „zimny odczyt”) to zbiór sprytnych, psychologicznych technik, które pozwalają wróżbitom sprawiać wrażenie, że wiedzą o danej osobie więcej, niż jest to możliwe. Metoda ta polega na formułowaniu bardzo ogólnikowych stwierdzeń, które można łatwo wpasować w sytuację życiową osoby przychodzącej po poradę. Specjalista stosujący taką technikę powie nam np. „Widzę chorobę w rodzinie…”, a następnie odczyta naszą reakcję na takie stwierdzenie, na podstawie której zbuduje dalszą historię swojej przepowiedni.

Naukowcy nie mają też dowodów na to, że współpraca jasnowidzów ma jakikolwiek sens w sprawach związanych z zaginięciami.

– Policja w większości krajów nie opiera swoich działań na tego typu „pomocy”, choć pojedyncze sytuacje nagłaśniane medialnie mogą sprawiać wrażenie, że jest inaczej – zauważa nasz rozmówca. – Z naukowego punktu widzenia korzystanie z usług jasnowidzów nie ma żadnego uzasadnienia – ani w kryminalistyce, ani w innych dziedzinach wymagających wiarygodnych danych. To, co bywa w tym obszarze skuteczne, to nie „intuicja paranormalna”, lecz analiza psychologiczna, doświadczenie i dobre procedury operacyjne – podsumowuje profesor.

Choć nauka nie ma wątpliwości, że to nie nadprzyrodzone moce kierują naszym losem, andrzejkowe wróżby z najbliższy weekend zapewne zagoszczą w wielu polskich domach. I chyba jasno można powiedzieć, że nie ma w tym nic złego, bo kultywowanie tradycji ludowych i dobra zabawa to coś, co od czasu do czasu przyda się każdemu z nas. A czy coś z wywróżonych rzeczy się spełni, to… pokaże nam czas, który lubi płatać figle.