Rewitalizacja w duchu odpowiedzialności społecznej - KOM w Miliczu

Milickie zakłady produkcyjne przy ulicy Dąbrowskiego działały od połowy XX wieku do 2008 roku. Była to największa w Polsce manufaktura szklanych ozdób choinkowych, produkująca około miliona bombek rocznie. Postindustrialne przestrzenie zostały przekształcone w kompleks, w którym historia spotyka się z edukacją, kulturą, designem i ekologią. Dziś mieszczą się tu między innymi Kreatywny Obiekt Multifunkcyjny (KOM), społeczna szkoła podstawowa, Muzeum Bombki, Ambasada Wzornika Dolnośląskiego, kawiarnia oraz przestrzenie warsztatowe i społeczne.

MIEJSCE Z PAMIĘCIĄ

Za rewitalizację terenu odpowiada Grupa Deftrans, lider polskiego rynku mebli łazienkowych. Jak podkreślają przedstawiciele firmy, projekt od początku miał być inwestycją w lokalną społeczność i zachowanie tożsamości miejsca.

Nadając dawnej fabryce nową funkcję, szukaliśmy równowagi między industrialną autentycznością a ekologią i kreatywnym rozwojem. Postindustrialna architektura stała się naturalną scenografią dla opowieści o historii, tradycji rzemiosła i nowoczesnej edukacji – mówi Izabela Brymerska, menedżerka KOM. Dla mieszkańców Milicza projekt ma także wymiar emocjonalny.

KOM jest dla lokalnej społeczności „miejscem uratowanym”. Chroni dziedzictwo dawnej fabryki, która przez dekady dawała pracę milickim rodzinom. Dzięki temu mieszkańcy mają poczucie, że ich historia nie została zapomniana, lecz zyskała nowe życie. Chcemy, by KOM pozostał w pamięci gości jako miejsce, które rozbudza ciekawość, wzmacnia poczucie tożsamości i inspiruje do bycia bardziej świadomym, „zielonym” obywatelem świata – dodaje menedżerka.

SZLAK KRAJOBRAZOWY

Kolejnym etapem przemiany tego miejsca stał się Krajobrazowy Szlak KOM – projekt łączący edukację, rekreację i kontakt z otoczeniem. Trasa prowadzi przez najważniejsze punkty kompleksu: wnętrza krajobrazowe oraz polany aktywności wyznaczone czerwonymi wstęgami. Jednym z kluczowych założeń było stworzenie miejsca, które odpowiada zarówno na potrzeby użytkowników, jak i na współczesne wyzwania klimatyczne.

W projekcie wykorzystano rozwiązania z zakresu błękitno-zielonej infrastruktury, łączące roślinność, wodę i glebę. Poprawiają one mikroklimat, sprzyjając bioróżnorodności. Zaprojektowano różne typy ogrodów deszczowych: sensoryczny z misą deszczową oraz bardziej naturalistyczny meander, inspirowany Doliną Baryczy i obsadzony rodzimą roślinnością. Oba rozwiązania pomagają czasowo zatrzymywać wodę opadową, a jednocześnie pokazują, że elementy małej retencji mogą być atrakcyjną częścią otoczenia.

Zależało nam na tym, aby przestrzeń była czymś więcej niż estetycznie zagospodarowanym terenem. Dlatego odwołałyśmy się do teorii inteligencji wielorakich, tworząc przestrzeń, która uruchamia różne sposoby poznawania: przez ruch, dotyk, obserwację, współpracę i kontakt z naturą. Woda, ziemia, rośliny i naturalne materiały równoważą wyrazistą warstwę wizualną projektu, wprowadzając element wyciszenia i pozwalając użytkownikom doświadczać tego miejsca wszystkimi zmysłami – wyjaśnia Katarzyna Kobierska, która wraz z Natalią Bańdo jest autorką koncepcji szlaku. Projektantki połączyły elementy edukacyjne, interaktywne i krajobrazowe w spójną całość, inspirowaną lokalnym ekosystemem oraz przemysłową przeszłością obiektu.

Forma i charakter przestrzeni wyrastają z historii dawnej fabryki bombek, która przez lata była ważnym elementem tożsamości tego miejsca – stąd okręgi, miękkie linie i charakterystyczna czerwień obecna w całym założeniu. Funkcja edukacyjna wynika bezpośrednio z działalności KOM-u i szkoły, dlatego przestrzeń zaprojektowano tak, by aktywizowała użytkowników i zachęcała ich do odkrywania poprzez doświadczanie. Wiele elementów ma też charakter niedosłownych wspomnień, jak integracyjne huśtawki nawiązujące do dawnych trzepaków i swobodnej zabawy na podwórkach – tłumaczy Natalia Bańdo.

Stworzony system informacji pełni nie tylko funkcję orientacyjną, lecz także staje się narzędziem opowiadania o historii dawnej fabryki bombek, przyrodzie Doliny Baryczy, lokalnym dziedzictwie zapisanym w Dolnośląskim Wzorniku oraz edukacyjnej misji KOM. Szlak przybliża też działalność Grupy Deftrans, odpowiedzialnej za rewitalizację kompleksu oraz funkcjonowanie Społecznej Szkoły Podstawowej im. Astrid Lindgren, której patronka stanowi ważny punkt odniesienia dla wartości edukacyjnych projektu. Istotną częścią tej narracji jest również postać Druha Bolka – Bolesława Zajiczka, lokalnego społecznika i harcerza, upamiętnionego w przestrzeni KOM.

Całość dopełniają rodzime gatunki roślin charakterystyczne dla Doliny Baryczy i całego regionu, dzięki którym projekt pozostaje trwały, ekologiczny i edukacyjny.

EDUKACJA

Jednym z najważniejszych elementów kompleksu jest wspomniana szkoła, mieszcząca się w jednym ze zrewitalizowanych budynków fabrycznych. Jak podkreśla Józef Franczok, projekt od początku miał redefiniować tradycyjny model szkoły.

Najważniejsze jest odejście od myślenia o szkole jako o układzie klas i korytarzy. Współczesna szkoła nie może być wyłącznie miejscem przekazywania wiedzy – powinna tworzyć warunki do budowania relacji, samodzielności, kreatywności, współpracy i poczucia sprawczości – mówi architekt.

Projektanci świadomie zachowali charakter budynku. We wnętrzach wyeksponowano materiały konstrukcyjne oraz detale nawiązujące do historii miejsca: koliste formy okien i mebli oraz charakterystyczną żółtą stalową rurę, która pełni funkcję galerii i ławki.

Poprzemysłowy kontekst w dużej mierze wpłynął na sposób myślenia o projekcie. Takie miejsca mają silną tożsamość, charakter i historię, których nie warto pomijać. Staraliśmy się wykorzystać potencjał tego kontekstu i nadać mu nową, bardziej społeczną i humanistyczną formę – tłumaczy Józef Franczok.

Szkołę zaprojektowano tak, by dzieci mogły korzystać z różnych form nauki i odpoczynku. Obok sal lekcyjnych powstały przestrzenie współpracy, miejsca wyciszenia, mediateka oraz strefy spontanicznych spotkań.

Dobra szkoła powinna odpowiadać na różnorodność potrzeb dzieci. Jedni lepiej uczą się w grupie, inni potrzebują ciszy i bardziej kameralnych miejsc – podkreśla architekt.

To podejście było widoczne już na etapie projektowania szkoły, który rozpoczął się od warsztatów z dziećmi i rozmów o tym, czym może być współczesna przestrzeń edukacyjna.

Dziś to pojęcie często ma pejoratywne skojarzenia. Żeby je „odczarować”, pokazywaliśmy dzieciom slajdy przedstawiające szkołę wspinaczki, szkołę nurkowania czy warsztat ceramiczny. Zależało nam, by szkoła była przestrzenią, do której chodzi się dlatego, że daje narzędzia i pozwala rozwijać pasje – mówi Józef Franczok.

W RELACJI Z OTOCZENIEM

Współczesne projektowanie przestrzeni edukacyjnych coraz częściej wykracza poza sam budynek szkoły. Architekci i pedagodzy podkreślają, że proces uczenia się zachodzi również w relacji z otoczeniem – krajobrazem, naturą i przestrzeniami wspólnymi. To one wspierają rozwój dzieci, budowanie relacji oraz edukację opartą na doświadczeniu. Coraz większe znaczenie ma prowadzenie zajęć także poza klasą – w ogrodach, przestrzeniach rekreacyjnych i na otwartych terenach.

Przykładem takiego podejścia jest Krajobrazowy Szlak KOM, pokazujący, że rewitalizacja może być nie tylko twórczym odnowieniem przestrzeni, lecz także impulsem do budowania nowoczesnej edukacji, wzmacniania lokalnej tożsamości i odpowiedzialnego myślenia o przyszłości. Na Szlaku odbywają się zajęcia poświęcone przyrodzie, ekologii i lokalnej historii, a przestrzeń wokół szkoły staje się naturalnym przedłużeniem procesu nauki.

Dzieci uczą się tutaj przez doświadczenie, ruch, obserwację i relacje z otoczeniem. Kontakt z różnorodnym krajobrazem, zmiennością pór roku, naturalnymi materiałami oraz otwartą przestrzenią pobudza ich ciekawość i uruchamia spontaniczną potrzebę odkrywania – mówi Anna Przybyło. Dyrektorka szkoły podkreśla, że obecność natury w codziennym życiu dzieci ma dziś ogromne znaczenie. Kontakt z przyrodą staje się realną potrzebą rozwojową. Pomaga regulować emocje, wspiera koncentrację, redukuje stres i buduje odporność psychiczną – zaznacza Anna Przybyło. Nie da się nauczyć odpowiedzialności za środowisko bez osobistej relacji z przyrodą. Jeśli dziecko doświadcza lasu, rzeki czy pracy z ziemią, zaczyna rozumieć naturę nie jako abstrakcyjne pojęcie, ale jako część życia – podsumowuje dyrektorka.

Dobrze zaprojektowana przestrzeń może być nie tylko tłem dla działań edukacyjnych, lecz także ich aktywnym źródłem oraz inspiracją do tworzenia nowych programów dydaktycznych. Na bazie Szlaku opracowaliśmy eksploracyjną grę przygodową Dziennik Podróżnika KOMika dla małych turystów odwiedzających Muzeum Bombki oraz przyrodniczy program edukacyjny dla szkół i przedszkoli EkoPodróżnik – odkrywca Doliny Baryczy. Obie oferty rozwijają świadomość ekologiczną, wiedzę o Dolinie Baryczy i kulturowym dziedzictwie regionu – podkreśla Izabela Brymerska. Dodatkową atrakcją jest zbieranie pieczątek na Krajobrazowym Szlaku KOM oraz podejmowanie kolejnych wyzwań, które pozwalają jeszcze lepiej poznać okolicę, sprawdzić swoje umiejętności i przeżyć niezapomnianą przygodę.

W czasach, gdy wiele zrewitalizowanych miejsc traci swoją tożsamość, Szlak KOM prowadzi przez przestrzeń i historię, które mogą stać się fundamentem nowoczesnego myślenia o edukacji, kulturze, środowisku i otaczającym nas świecie. Warto osobiście wyruszyć w tę inspirującą podróż.