35 lat polskiego samorządu terytorialnego

Obecny samorząd terytorialny w Polsce to efekt działań podjętych przez niekomunistyczny Sejm i Senat wybrane w 1989 roku. Zaraz po transformacji ustrojowej rozpoczęły się działania mające na celu odbudowę samorządu, który w 1950 roku został zastąpiony przez władze PRL radami narodowymi będącymi przedstawicielstwem władzy centralnej w regionie.

Historia współczesnego samorządu rozpoczęła się od uchwalenia ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie terytorialnym, a następnie przeprowadzonych 27 maja 1990 r. pierwszych po obaleniu komuny wyborów do rad gmin. Przywrócenie samorządów na polityczną mapę Polski pozwoliło na delegowanie części obowiązków do jednostek będących bliżej mieszkańców i w lepszym stopniu odpowiadających na zapotrzebowanie danej społeczności.

Obecny kształt jednostkom samorządowym został nadany w wyniku reformy przeprowadzonej w 1999 roku. Wtedy to zlikwidowany został pochodzący jeszcze z połowy lat siedemdziesiątych podział na 49 województw. Zostały one zastąpione dzisiejszym podziałem na 16 województw. Reforma z 1999 roku była jednak znacznie szersza – to wówczas ustalono trójstopniową strukturę podziału terytorialnego, wprowadzając powiaty jako jednostkę średniej wielkości pomiędzy województwem a gminą.

Kto rządzi w województwie, a kto w gminie i powiecie?

Trójstopniowy podział samorządu wprowadził do polskiej polityki nowe organy i instytucje. Każdy ze szczebli ma określone przez przepisy zadania, jakie ma realizować na rzecz lokalnych społeczności ze swojego terenu.

Województwo

W województwie organami samorządu są Sejmik Województwa oraz Zarząd Województwa z Marszałkiem na czele. W wyborach samorządowych obywatele głosujący na terenie danego województwa wybierają skład Sejmiku. Marszałek i członkowie Zarządu nie są wybierani w wyborach bezpośrednich – powołuje ich wybrany przez obywateli Sejmik. Sejmik może też w trakcie kadencji zadecydować o odwołaniu Zarządu i wyborze nowego, bez konieczności przeprowadzania kolejnych wyborów powszechnych. Kadencja sejmiku trwa w Polsce 5 lat; wraz z zakończeniem kadencji kończy się też kadencja Zarządu.

Co istotne, funkcji Marszałka Województwa nie można mylić z Wojewodą. Pierwszy to organ władzy samorządowej (jego wybór zależy od sejmiku wybieranego w drodze wyborów samorządowych), drugi zaś jest przedstawicielem rządu w regionie i o jego desygnacji decyduje Premier (wybrany w konsekwencji decyzji Sejmu i wyborów parlamentarnych).

Do kompetencji samorządu województwa należą kwestie wpływające na życie mieszkańców obszaru całej jednostki terytorialnej. Przykładowo, urzędy marszałkowskie zajmują się budową dróg, ale tylko tych o znaczeniu wojewódzkim. Samorządowcy na tym poziomie zarządzają też organizacją regionalnego transportu kolejowego, placówkami szkolnictwa wyższego, organizacją pracy większych szpitali (tzw. wojewódzkich), programami profilaktycznymi, organizowaniem usystematyzowanej pomocy społecznej, wspieraniem obszarów wiejskich, rozwojem sportu i turystyki w całym regionie, ochroną i opieką nad zabytkami, przeciwdziałaniem bezrobociu itp.

Powiat

Drugim szczeblem samorządu są powiaty. To mniejsze jednostki zajmujące się wspólnymi sprawami kilku sąsiadujących gmin. Obywatele z terenu powiatu w wyborach decydują o składzie Rady Powiatu, która następnie – analogicznie jak w przypadku samorządu wyższego szczebla – wybiera Zarząd Powiatu, na którego czele staje Starosta.

Do szczegółowych zadań powiatu należą te bardziej ukierunkowane na potrzeby lokalne niż w przypadku skali województwa. Np. w sprawie inwestycji drogowych samorząd powiatowy skupia się na budowie i remoncie dróg o znaczeniu powiatowym, czyli umożliwiających komunikację między mniejszymi miejscowościami. Podobnie w przypadku kwestii ochrony zdrowia – powiaty są organizatorami szpitali powiatowych, w których uzyskamy pomoc w standardowych przypadkach. Powiaty odpowiadają też za przeciwdziałanie bezrobociu, m.in. organizując pracę Powiatowych Urzędów Pracy. W gestii samorządu powiatowego jest też zarządzanie i prowadzenie szkół ponadpodstawowych (liceów, techników i szkół zawodowych).

Gmina

Najmniejszą jednostką we wspomnianym podziale są gminy. To obszary o możliwie jednorodnym układzie osadniczym i pielęgnujące więzi społeczne między mieszkańcami kilku miejscowości ze swojego terenu. W gminach uchwały przyjmuje wybierana w wyborach Rada Gminy. Inaczej niż w przypadku organów wykonawczych w powiatach i województwach, w gminach Wójt, Burmistrz lub Prezydent Miasta jest wybierany w wyborach bezpośrednich, a jeśli zajdzie taka potrzeba – dwuturowych.

Gminy, jako jednostki najbliższe mieszkańcom, odpowiedzialne są za szereg zadań, które mają ogromny wpływ na naszą codzienną rzeczywistość. Jednostki samorządu tego stopnia odpowiadają m.in. za infrastrukturę komunalną, w tym utrzymanie chodników, ulic, oświetlenia, ale też organizację wodociągów, kanalizacji czy odbioru śmieci. Gminy są też organizatorem komunikacji miejskiej, prowadzą lokalne ośrodki pomocy, zarządzają mieniem komunalnym, gminnymi ośrodkami kultury i sportu. Są też organizatorem edukacji na poziomie szkolnym i przedszkolnym. Zadaniem władz gminy jest też dbanie o ład przestrzenny i uchwalanie miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego, czyli dokumentów regulujących, jakie ma być przeznaczenie konkretnych terenów.

Dlaczego powiat Wrocław i wrocławski to nie to samo?

Podział na gminy i powiaty często bywa trudno rozróżnialny przez mieszkańców większych ośrodków. Dzieje się tak dlatego, że największe polskie miasta są „miastami na prawach powiatu” (w przeszłości czasami określano je mianem „powiatów grodzkich”). To szczególny rodzaj samorządu, który łączy w sobie cechy gminy i powiatu. W mieście takim jak na przykład Wrocław nie wybiera się osobnych rad gminy i powiatu, a jedną Radę Miejską Wrocławia. Prezydent Wrocławia realizuje też jednocześnie zadania przynależne w mniejszych jednostkach wójtom i starostom.

Z niezrozumienia tego specyficznego podziału często wrocławianie popełniają błąd, pisząc, że są mieszkańcami powiatu wrocławskiego. Mieszkańcy Wrocławia są mieszkańcami powiatu Miasto Wrocław, zaś powiat wrocławski to jednostka obejmująca swoim terytorium kilka gmin położonych na południe i wschód od granic samego miasta (gminy: Kąty Wrocławskie, Siechnice, Sobótka, Czernica, Długołęka, Jordanów Śląski, Kobierzyce, Mietków i Żórawina). Choć siedziba powiatu wrocławskiego obecnie znajduje się na terenie Wrocławia, nie zajmuje się ona sprawami mieszkańców samej stolicy Dolnego Śląska, a jedynie wspomnianych wcześniej gmin.

Samorządowcy świętowali w Ząbkowicach Śląskich

35-lecie odbudowania samorządu w Polsce było szeroko świętowane w całym kraju. Rocznicę podczas majowego posiedzenia specjalną uchwałą upamiętnił Sejm RP. Nie zabrakło też licznych wydarzeń z tej okazji w regionach. Na Dolnym Śląsku rocznica była świętowana podczas uroczystego spotkania w Ząbkowicach Śląskich.

– To ważna rocznica dla wszystkich, którzy tworzą lokalną wspólnotę – mieszkańców, radnych, sołtysów i pracowników urzędu. Samorząd to nie budynki i instytucje, ale ludzie, którzy codziennie pracują na rzecz swojej gminy – mówił podczas uroczystości marszałek Paweł Gancarz.