Jak wyglądały początki wrocławskiego samorządu? Pierwsza wzmianka o organie samorządowym we Wrocławiu pojawiła się w 1266 roku, w dokumencie podającym imiennie rajców (consules).

Do końca XIII wieku corocznie w środę popielcową nową radę wybierało jeszcze zgromadzenie mieszczan, później zaś stara (ustępująca) rada wybierała nowe kolegium. Każdy wybierający radny na dwóch kartkach zapisywał nazwiska kandydatów do rady i ławy, po czym kartki wrzucano do urny.

Rada sprawowała władzę administracyjną, zajmowała się głównie bezpieczeństwem miasta, nadzorem nad handlem, budową i utrzymaniem ulic oraz murów miejskich, pobieraniem podatków, zarządem majątkiem miejskim, ustalaniem i kontrolowaniem miar, wag oraz cen.

Radykalna zmiana ustroju miejskiego Wrocławia związana była z przejściem miasta pod panowanie pruskie. Około 1700 roku do dawnego modelu zarządzania społecznością miejską włączono stanowisko burmistrza. Prezes rady był jednocześnie burmistrzem od początku roku urzędowego do soboty wielkanocnej.

W 1748 roku Radę Miejską zastąpił dwudziestoosobowy magistrat. Na czele kolegium stali dyrektor, wicedyrektor oraz burmistrz, których powoływał monarcha na wniosek Kamery Wojennej i Dominialnej. Regulamin wprowadzał podział magistratu na sześć departamentów: policji, sądowy, budownictwa, gospodarki i rachunkowości, opieki nad sierotami oraz konsystorz ewangelicki.

Naziści i nowy herb miasta

15 grudnia 1933 roku uchwalono ustawę wprowadzającą nowy ustrój miejski. Urzędnicy komunalni, pochodzący z nominacji władz państwowych i NSDAP, podporządkowani zostali nadburmistrzowi. Rozwiązaniu uległy wszystkie partie polityczne, z wyjątkiem faszystowskiej. Nadchodzące lata przyniosły miastu totalitaryzm, a duża część mieszkańców uległa demagogii i poparła tzw. nowy ład.

Symbolem nowych czasów stał się herb Wrocławia wprowadzony w 1938 roku. Tarcza podzielona została na dwa pola. Górne zajmował orzeł śląski z przepaską, dolne żelazny krzyż ustanowiony we Wrocławiu w 1813 roku przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III. Mieszkańcy Wrocławia na długie lata utracili wpływ na zarządzanie miastem. Zapanował czas „nocy i mgły”.

Pierwszy prezydent – Bolesław Drobner

Wraz z zakończeniem II wojny światowej i upadkiem Festung Breslau Wrocław przeszedł w polskie posiadanie. Wiązało się to z przeorganizowaniem samorządu, który od tego momentu był silnie podporządkowany władzy centralnej. Z odgórnego nadania 14 marca 1945 roku, jeszcze zanim miasto skapitulowało, pierwszym prezydentem Wrocławia został Bolesław Drobner.

Przez okres PRL-u rola samorządu została poważnie ograniczona. Utworzona w 1946 roku Miejska Rada Narodowa niemal całkowicie była uzależniona od decyzji organu wojewódzkiego – Wojewódzkiej Rady Narodowej. Sytuacja uległa zmianie ponad 10 lat później, gdy lokalni działacze wytargowali od centralnych władz nadanie Wrocławiowi statusu miasta wyłączonego. Wiązało się to z uniezależnieniem Rady Miejskiej od WRN.

Na prawdziwą wolność samorządową trzeba było czekać aż do 1990 roku. Wtedy to – 27 maja – przeprowadzono we Wrocławiu pierwsze demokratyczne wybory.

Kalendarium

1266 – pojawiła się pierwsza wzmianka o organie samorządowym we Wrocławiu – radzie. Dokument podawał imienną listę rajców (consules) zasiadających w radzie. Początkowo było ich pięciu, w latach 1281-1296 sześciu, później ich liczba wahała się w granicach od 8 do 12 osób.

1333 – wybuch powstania tkaczy z Nowego Miasta (przyłączonego do Wrocławia kilka lat wcześniej). Buntownicy zarzucali rajcom liczne nadużycia. Według nich rajcy wyposażyli swoje córki z kasy miejskiej, popełniając oszustwa finansowe. Przywódców powstania ukarano śmiercią.

1348 – ustalenie nowego składu: ośmiu rajców oraz jedenastu ławników tworzyło razem radę (consulatus).

1360 – król Czech Karol IV przyznał radzie prawo bicia złotej monety.

1418 – wielki bunt mieszczan przeciwko radzie. Wywołali go rzeźnicy i sukiennicy, nacierając zbrojnie na ratusz i zabijając siedmiu rajców. Powstanie było spowodowane przewagą patrycjatu zasiadającego w radzie nad cechami miejskimi. Rzemieślnicy zostali ścięci dwa lata później, po przybyciu do Wrocławia króla Zygmunta Luksemburskiego.

1526 – Habsburgowie stali się panami Śląska i Wrocławia. Stanowiska w radzie zaczęto zajmować dożywotnio. Corocznie odbywała się jedynie wymiana na urzędach seniora i starosty krajowego.

1630 – centralizacja władzy. Utworzono Urząd Wyższy we Wrocławiu jako śląski rząd centralny, zatrudniający na stanowiskach radców przeważnie szlachtę katolicką.

1700 – do dawnego modelu samorządu włączono stanowisko burmistrza. Pełniło je na zmianę ośmiu rajców w różnych terminach w ciągu jednego roku.

1748 – zaczął obowiązywać „Regulamin dla miasta Wrocławia”. Radę Miejską zastąpił dwudziestoosobowy pruski magistrat. Na czele kolegium stali dyrektor, wicedyrektor oraz burmistrz, których powoływał monarcha. Mieszczaństwo pozbawiono wszelkich praw. Obowiązywał zakaz zgromadzeń, jak również wspólnego formułowania petycji, a nawet skarg.

1794 – niezadowolenie mieszczan wymusiło wprowadzenie rady złożonej z 12 osób. Reprezentantom miasta przyznano niewielkie kompetencje, co wywołało rozczarowanie. Na nowo ustalono pojęcie stanu mieszczańskiego, który dopuszczono do zarządzania Wrocławiem.

1808 – wprowadzenie ordynacji miejskiej autorstwa Karla von Steina. Przekazywała ona rządy w ręce najbogatszych mieszkańców Wrocławia, reprezentowanych przez „miejski parlament”.

1856-1895 – opracowywanie przez Radę Miejską planów zabudowania przedmieść. W tym czasie Wrocław przeżywał przemysłowy i architektoniczny rozkwit.

1893 – Rada Miejska zatwierdziła kursy elektrycznych tramwajów we Wrocławiu.

1911 – Rada Miejska zezwoliła na budowę Hali Stulecia, upamiętniającą zwycięstwo nad koalicją antynapoleońską.

1914 – władzę we Wrocławiu przejmuje generał VI Korpusu Armii Ernst August Max von Bacmeister. Organy samorządowe podporządkowane zostały administracji wojskowej.

1933 – w wyborach samorządowych zwyciężyła partia nazistowska, która uzyskała większość mandatów. Urzędnicy Wrocławia zostali podporządkowani nadburmistrzowi. Rozwiązano inne partie polityczne.

1945 – Wrocław przechodzi w polskie ręce. Pierwszym prezydentem miasta z nadania komunistycznej władzy zostaje Bolesław Drobner. Urząd swój sprawuje przez trzy miesiące. Urząd prezydenta został zlikwidowany kilka lat później.

1946-1956 – funkcjonowanie Miejskiej Rady Narodowej. Był to pierwszy organ „samorządowy”, który był podporządkowany centralnej władzy oraz Wojewódzkiej Rady Narodowej.

1957 – nadanie Wrocławiowi statusu miasta wyłączonego. Zwiększyło to kompetencje samorządowe miasta względem Wojewódzkiej Rady Narodowej. Miejska Rada Narodowa została przemianowana na Radę Narodową Miasta Wrocławia.

1973 – tymczasowe wznowienie urzędu prezydenta miasta. Został nim Marian Czuliński.

27 maja 1990 – pierwsze demokratyczne wybory samorządowe. 72% głosów przypadło na kandydatów „Solidarnościowego Porozumienia Wyborczego”, którzy obsadzili 67 miejsc w 70-osobowej Radzie Miejskiej. Trzy pozostałe przypadły Solidarności Walczącej, Konfederacji Polski Niepodległej i Krzyckiemu Ruchowi Obywatelskiemu.

Opracowali : Adrianna Machalica i Wojciech Kosek

  • Materiał powstał na podstawie: „Wrocławski Samorząd na początku XX wieku” pod red. Haliny Okólskiej oraz „Dzieje Samorządu Wrocławia do 1741 roku” pod red. J.J. Trzynadlowskiego.