„Najbardziej piastowskie miasto w Polsce”, miasto „śląskiego Wawelu”, „perła renesansu” – tak teksty turystyczne często określają położony 40 km od Wrocławia Brzeg. Ten nadodrzański gród jest często mijany tranzytem przez wrocławian udających się pociągiem lub samochodem na wschód. Warto jednak zatrzymać się tu choć na parę godzin i poznać uroki miejscowej starówki, unikatowego zamku i parków.

Nazwa leżącego w połowie drogi między Wrocławiem a Opolem miasta odzwierciedla jego usytuowanie nad brzegiem rzeki Odry. Jest jednak przyczyną częstych pomyłek z położonym w województwie dolnośląskim Brzegiem Dolnym. Dla „odróżnienia” miast często stosuje się określenie „Brzeg nad Odrą”, co nie sprzyja precyzji, gdyż oba miasta leżą nad tą samą rzeką. Lepszym określnikiem jest raczej dodanie słowa „Opolski”, gdyż miasto należy administracyjnie do województwa opolskiego. Jednak pod względem etnicznym i architektonicznym pozostaje bliższe Wrocławiowi.

Brzeg liczy niecałe 40 tys. mieszkańców i jest stolicą powiatu. Jego herbem są trzy kotwice (choć historycznie nie jest takie oczywiste, w którą stronę powinny być zwrócone dwie, a w którą jedna kotwica). Wiele osób kojarzy miasto z chałwą, krówkami i innymi wyrobami tutejszych zakładów cukierniczych „Odra”, a miłośników militariów przyciąga pobliskie poradzieckie lotnisko z licznymi hangarami.

Dojazd

Dworzec w Brzegu

Fot. Michał Nałęcz

Z Wrocławia najlepiej dojechać do Brzegu pociągiem (liczne połączenia, czas przejazdu 28–40 min) lub samochodem – najlepiej zaparkować koło zamku lub w pobliżu Rynku (parking przy ul. Mikołaja Reja). Co ciekawe, władze miasta niedawno zniosły opłaty parkingowe w centrum.

Trochę historii

Historia Brzegu

Fot. Michał Nałęcz

Początki Brzegu są związane z osadą Wysoki Brzeg położoną na wyższym, lewym brzegu Odry. Obecnie wysokość tego brzegu zaznacza się nieco mniej niż w średniowieczu, ale faktem jest, że podczas powodzi w 1997 r. Odra na wysokości mostu i zamku tylko nieznacznie wylała po tej stronie, natomiast na prawym brzegu jej wody po pęknięciu wałów sięgały po odległą o 8 km Lubszę.

Już w 1248 r. Brzeg uzyskał prawa miejskie. Rozwój nadodrzańskiego grodu był w dużym stopniu związany z dynastią Piastów, której brzesko-legnicka linia rządziła tu aż do 1675 r. (stąd miano „najbardziej piastowskiego miasta w Polsce”). Szczególnie zasłużył się dla miasta wybitny mecenas sztuki – książę Jerzy II. W dobie reformacji ludność i władcy konwertowali na protestantyzm.

Po śmierci ostatniego Piasta Brzeg przeszedł pod bezpośrednie panowanie Habsburgów. W 1741 r. obok pobliskiej wsi Małujowice rozegrała się ważna bitwa, w której wojska pruskie Fryderyka II pokonały Austriaków. Wraz z większością Śląska Brzeg przeszedł pod panowanie pruskie, a następnie niemieckie. W XIX w. nastąpił znaczny rozkwit gospodarczy, któremu sprzyjało doprowadzenie w 1842 r. pierwszej na obecnych ziemiach polskich linii kolejowej (choć jako pierwszy oddano do użytku odcinek z Wrocławia do Oławy).

Duże zniszczenia (54%) przyniosła niestety II wojna światowa. W dobie PRL-u w Brzegu i przy pobliskim lotnisku stacjonowały liczne oddziały Armii Czerwonej, co po wyjeździe Rosjan spowodowało zwolnienie dużej liczby mieszkań. W ostatnich latach udało się odnowić wiele zabytkowych obiektów i nieco poprawić wizerunek części szpecących starówkę bloków.

Atrakcje turystyczne w Brzegu

Zamek Piastów Śląskich

Wspaniała renesansowa rezydencja Piastów brzesko-legnickich, zwana często „śląskim Wawelem” ze względu na krużganki podobne do tych w Krakowie, otaczające dziedziniec z 3 stron. Jeśli chodzi o bogactwo detali z piaskowca, są nawet ciekawsze od wawelskich; ustępują natomiast wysokością, gdyż drugie piętro jest nieco niższe.

Zamek Piastów Śląskich

Fot. Michał Nałęcz

Największą atrakcję stanowi udekorowany licznymi rzeźbami i płaskorzeźbami renesansowy budynek bramy. Centralną część zdobią figury księcia Jerzego II i jego małżonki Barbary Brandenburskiej. Powyżej przedstawiono piastowskich przodków księcia, wśród których można znaleźć królów i książąt polskich.

Brama Zamku Piastów Śląskich

Fot. Michał Nałęcz

Obecnie w zamku mieści się Muzeum Piastów Śląskich, które należy do najciekawszych na Śląsku. W podziemiach zgromadzono sarkofagi i trumny Piastów oraz ich kopie. Jest tam też ciekawa rzeźba przedstawiająca ulubionego psa księcia Jerzego II. Według legendy stęsknione zwierzę z radości z powrotu swego pana z polowania skoczyło z krużganka na dziedziniec, niestety ze skutkiem śmiertelnym.

Na parterze zgromadzono pamiątki związane z dziejami Brzegu. Szczególnie interesująca jest duża makieta przedstawiająca wygląd miasta w XVII w. oraz odtworzone stroje piastowskich władców.

Na pierwszym piętrze można podziwiać serię obrazów Giovanniego Pinottiego przedstawiających sceny ze Starego Testamentu, liczne kopie portretów i rzeźb książąt, a także zrekonstruowany piec kaflowy. Na najwyższej kondygnacji zgromadzono sztukę śląską z XV-XVIII w., m.in. gotyckie tryptyki, grupę ukrzyżowania pochodzącą z wrocławskiego Kościoła św. Elżbiety, liczne renesansowe epitafia oraz ponadnaturalnej wielkości drewniane barokowe rzeźby z prospektu organowego z kościoła św. Mikołaja. Dodatkową atrakcję stanowi wystawa „Blask Lampy Naftowej”, gromadząca ok. 200 zabytkowych lamp naftowych z różnych krajów.

Muzeum Rzeźby w Brzegu

Fot. Michał Nałęcz

Muzeum Pinotti

Fot. Michał Nałęcz

Fot. Michał Nałęcz

Fot. Michał Nałęcz

Kaplica św. Jadwigi

Gotycka kaplica przylega do zamku. W środku znajduje się rokokowy ołtarz z przedstawieniem patronki świątyni. Co ciekawe, ołtarz jest zwrócony w kierunku zachodnim. Zazwyczaj dzięki gotyckim kościołom można bez problemu wyznaczyć kierunki w terenie – prezbiterium wskazuje wschód (widać to doskonale po wrocławskich kościołach, np. św. Elżbiety, św. Marii Magdaleny, św. Krzyża czy też katedrze). Jednak obecna kaplica św. Jadwigi była niegdyś większym kościołem kolegiackim, który został uszkodzony podczas pruskiego oblężenia miasta. Ocalałe prezbiterium zamknięto ścianą od strony zachodniej i tam ustawiono ołtarz.

Kaplica św. Jadwigi

Fot. Michał Nałęcz

Kościół św. Krzyża

Ta wspaniała barokowa świątynia przypomina bogactwem wyposażenia wrocławski Kościół Uniwersytecki. Nic dziwnego – powstanie obu świątyń wiąże się z działalnością jezuitów. Największą atrakcją brzeskiego kościoła są barokowe iluzjonistyczne polichromie pędzla jezuity Jana Kubena. Dzięki przechodzeniu rzeczywistych elementów architektonicznych w ich namalowane ekwiwalenty kościół wydaje się większy, tworząc efekt iluzji. Najlepiej oglądać główne malowidło, ustawiając się na środku kościoła pod postacią białej gołębicy (symbolu Ducha Świętego).

Kościół św. Krzyża

Fot. Michał Nałęcz

Kościół św. Krzyża wnętrze

Fot. Michał Nałęcz

Kościół św. Mikołaja

Olbrzymi gotycki kościół typu bazylikowego (nawa główna wyższa niż nawy boczne) robi wrażenie przede wszystkim rozmachem i wysokością. Na skutek zniszczeń wojennych wyposażenie jest raczej skromne. Należy do niego gotycki tryptyk św. Rodziny przeniesiony z kościoła w Bąkowie oraz liczne renesansowe epitafia. Ciekawy jest również współczesny witraż za ołtarzem głównym, przedstawiający patrona kościoła.

Od reformacji do 1945 r. świątynia służyła protestantom. Miała tu miejsce swoista bezkrwawa „wojna” religijna na wieże. Po ukończeniu wież katolickiego kościoła św. Krzyża okazały się one nieco wyższe od wież głównej ewangelickiej świątyni. Stanowiący większość mieszkańców protestanci zorganizowali zbiórkę pieniędzy i podwyższyli wieże dzięki iglicom. Efekty tych działań legły jednak w gruzach (i to dosłownie) na skutek zniszczeń wojennych.

Kościół św. Mikołaja

Fot. Michał Nałęcz

Kościół św. Mikołaja wnętrze

Fot. Michał Nałęcz

Ratusz

XVI-wieczny gmach to dzieło włoskiego architekta Jakuba Parra. Obiekt od strony zachodniej zdobi renesansowy krużganek. W środku zachował się modrzewiowy strop Sali Stropowej oraz Sala Rajców z pięknie malowanymi szafami. Wieża zegarowa jest obecnie w remoncie. Podczas prac z kuli na szczycie wieży wydobyto dwie tzw. kapsuły czasu, w których znaleziono zabytkowe dokumenty, monety i medale.

Ratusz w Brzegu

Fot. Michał Nałęcz

Ratusz w Brzegu wieża

Fot. Michał Nałęcz

Brama Odrzańska

Znajduje się na Odrą w pobliżu zamku. Pochodzi z końca XVI w. Została przeniesiona w obecne miejsce pod koniec XIX w., aby nie blokować północnego wyjazdu z miasta.

Brama Odrzańska

Fot. Michał Nałęcz

Kamienice

Mimo zniszczeń wojennych na brzeskiej starówce zachowało się wiele zabytkowych kamienic. Jedną z ciekawszych jest barokowy dom przy ul. Jabłkowej w pobliżu Rynku, należący niegdyś do jezuickiego radcy Kreyera. Protestancki mieszkaniec przyległej kamienicy prowadził tu „dekoracyjną wojnę” z katolickim sąsiadem. Odpowiedzią na jezuickie godło był ewangelicki kielich, a na postać aniołka (putto) – niezachowany do dzisiaj diabeł.

Kamienice przy ul. Jabłkowej

Kamienica Jabłkowa

Fot. Michał Nałęcz

Neorenesansowa kamienica przy Rynku

Kamienica w Rynku

Fot. Michał Nałęcz

Inne atrakcje

Renesansowy budynek dawnego Gimnazjum Piastowskiego z zachowanym portalem. Za czasów Jerzego II szkoła słynęła z wysokiego poziomu nauczania.

Gimnazjum Piastowskie

Fot. Michał Nałęcz

Neorenesansowy gmach poczty z 1886 r. – typowy niemiecki budynek pocztowy. Podobne można znaleźć w wielu miastach śląskich. Dzięki charakterystycznemu stylowi wprawne oko jest w stanie rozpoznać śląskie poczty po samej architekturze nawet bez szyldu.

Poczta w Brzegu

fot. Michał Nałęcz

Przy ulicy Piastowskiej, Trzech Kotwic i Jana Pawła II zachowało się wiele reprezentacyjnych willi z końca XIX w. Wiosną przed niektórymi z nich można podziwiać kwitnące okazałe magnolie i rododendrony.

Willa PSM

Fot. Michał Nałęcz

Brzeg bez wątpienia można nazwać miastem parków. Po rozebraniu miejskich fortyfikacji wzdłuż fosy założono trzy parki, ozdobione fontannami i stawami w zagłębieniu po fosie. W południowej części miasta rozciąga się rozległy Park Wolności (któremu ostatnio przywrócono imię Juliusa Peppela – przedwojennego niemieckiego burmistrza, który przyczynił się do rozwoju miasta).

W wielu kościołach wokół Brzegu zachowały się zabytkowe malowidła ścienne. Ciekawym pomysłem na wycieczkę może być zatem przejażdżka Szlakiem Polichromii Brzeskich.

Koniecznie pojedźcie również do Goerlitz, o którym Michał pisał przed miesiącem. Miasto na polsko-niemieckiej granicy cudem uniknęło zniszczeń wojennych i dlatego może się poszczycić niezwykle urokliwą starówką, której architektura dorównuje bardziej znanemu Dreznu. 

Park w Brzegu

Fot. Michał Nałęcz